Bekeerling of religieuze psychose

Als eerste wil ik beginnen met zeggen dat wij als mensen nooit mogen oordelen of en hoe iemand bekeerd is, God is immers degene die de nieren proeft en de harten kent. Echter merk ik bij mezelf de laatste tijd steeds meer afstand ten opzichte van het geloof. Dit heeft met meerdere factoren te maken, maar één ding dat me in het bijzonder opvalt is hoe ‘bekeerde’ mensen zich gedragen. Ik weet dat zij -ondanks hun bekering- nog steeds zondige mensen zijn en dit zullen blijven, dus dat ook hun karakter in principe niet verandert.

De bekeerde mensen die ik ken vallen in twee categorieën uiteen, waarbij de ene categorie bestaat uit mensen die hele dag 'depressief' in hun huis rondhangen en de tweede categorie bestaat uit mensen die zo vaak vertellen over hun bekeringsverhaal, hoe zij aan hun zonden ontdekt zijn, dat het lijkt alsof ze er mee pronken. Uit verschillende studies lijkt de conclusie getrokken te kunnen worden dat dit ook kenmerken kunnen zijn van een religieuze psychose. Denk hierbij aan het urenlang bidden, het voelen van een enorme druk door de schuld, een extreem gevoel van uitverkoren te zijn of juist een enorme angst voor de hel voelen.

Ter info: de kerkelijke hoek waar ik vandaan kom typeren we als het hypercalvinisme. Mijn vraag: hoe weten we nu dat de mensen die deze vorm van bekering vertonen, daadwerkelijk bekeerd zijn en niet in een religieuze psychose zitten?

Beste vraagsteller,

Het korte antwoord: dat weten we niet. Want wij zien aan wat voor ogen is, maar de Heere ziet het hart aan. Tot zover het korte antwoord als je daar genoegen mee kunt nemen, maar als je het interessant vindt kan ik hieronder nog wat dieper ingaan op de achtergrond van je vraag.

Je vraag naar de kenmerken van een ware gelovige is een vraag die prominent naar voren kwam in de beweging van de nadere reformatie en waarschijnlijk ook als dominante vraag jouw kerkelijke omgeving doortrekt zoals je beschrijft ongeveer in welke hoek je je bevindt. Ik wil eerst kort en eenvoudig ingaan op de historische achtergrond van deze vraag, en daarna de brug slaan naar jouw vraag in jouw context.

De beweging van de nadere reformatie (ca. 1600-1750) was in feite de reformatorische reactie op het ‘succes’ van de reformatie. Waar de reformatie zélf in Nederland veel voet aan de grond kreeg resulteerde dat in een (massale) volksreformatie waardoor de kerk van de reformatie in vrij vlug tempo niet ‘slechts’ bestond uit overtuigde belijders die bereid waren het martelaarschap te dragen omwille van het geloof, maar volstroomde uit mensen van allerlei soort die om wat voor reden dan ook ‘gereformeerd’ wilden zijn.
 

"Door het kopiëren van de boodschap van de nadere reformatie bereik je het tegenovergestelde dan wat de nadere reformatoren op het oog hadden!"

Men moet beseffen dat de reformatie sterk werd bevorderd door lokale overheden en het in veel gevallen uiteindelijk maatschappelijk voordeel opleverde om ‘gereformeerd’ te zijn (interessante zakenrelaties, een goede baan, een huwelijkspartner, etcetera). Dus nog geen 100 jaar na het begin van de reformatie waren de Nederlandse kerken van de reformatie al volkskerken. Met lede ogen zagen de predikanten aan dat de kerken massaal gevuld waren met mensen die, om allerlei reden, zich ‘christen’ noemde, maar in werkelijkheid niet met liefde voor de Heere Jezus en een vernieuwd leven van maandag t/m zaterdag hun dagen doorbracht. Misschien kun je stellen: “Als iedereen gereformeerd is, is in feite niemand het.”

In zo’n context is de nadere reformatie ontstaan met de beroemde nadruk op kenmerken van de ware gelovigen. Als je bepaalde oudvaders zoals Brakel, Teellinck of Hellenbroek leest dan zie je hen de nadruk leggen op de kenmerken van echte christenen. Heel begrijpelijk, logisch en terecht in hun context denk ik.  

Onze tijd en context, ons maatschappelijke en kerkelijke leven, onze hele wereld ziet er flink wat anders uit dan de 17e en 18e eeuw. Hoewel sommige kerken nog wel een ‘volks’ karakter hebben waar mensen vanuit gewoonte naar de kerk gaan of om een bepaalde sociale druk, is dat niet meer de standaard in ons land. Bijna tegenovergesteld zelfs: Als jij vandaag de dag lid bent van een reformatorische of Bijbelvaste kerk moet je je bijna verantwoorden of verontschuldigen in de maatschappij. Zeker buiten de ‘biblebelt’ wordt dat als bevreemdend ervaren. Bewust belijdenis doen van het geloof levert eerder hoon en spot op dan maatschappelijk voordeel.
 

Daarom is het één-op-één kopiëren van de boodschap van de nadere reformatie naar onze tijd en context, zonder rekening te houden met veranderde omstandigheden, niet zo vruchtbaar. Als mensen de boodschap van de nadere reformatie, die heel goed was toen en daar, zonder context en uitleg kopiëren en toepassen op oprechte zoekers en gelovigen in de kerk vandaag, krijg je een tegenovergesteld effect. Dus het klinkt wat paradoxaal, maar door het kopiëren van de boodschap van de nadere reformatie (of door het preeklezen zonder uitleg!) bereik je het tegenovergestelde dan wat de nadere reformatoren op het oog hadden! Dus mensen die vandaag de dag in een kerk van gereformeerde signatuur komen, zoeken naar de Heere, verlangen om bij Hem te mogen horen, krijgen wekelijks twee- tot drie keer de 17e eeuwse kenmerken-vraag over zich heen gestort: “Bent u wel een ware gelovige? De kans is groot dat u uzelf misleidt!” en blijven daardoor vaak een heel leven lang twijfelen aan de genade van Christus en komen niet tot volledige overgave uit angst voor zelfbedrog. Dat is dus een goede vraag uit de 17e eeuw stellen aan het verkeerde publiek in de 21ste eeuw.

Nu de brug naar jouw vraag die betrekking heeft op mensen die jij kent, zich ‘bekeert’ weten en waarvan jij je afvraagt wat hun kenmerken zouden moeten zijn. De ‘kenmerken’ die jij noemt (depressieve symptomen, of veel nadruk op het eigen-zondedoorleving-verhaal) zijn kenmerken die in zekere zin in die 17e en 18e eeuw wel genoemd werden door predikanten, zij het in iets andere woorden (verbrijzeling van het hart, doorleving van de schuld, etcetera).

Dat is ook super-logisch, want als iemand toen de kerk binnen zou lopen met een vrolijk gezicht en zou zeggen: “Ik was vroeger Rooms, maar nu ben ik bekeerd tot de ware gereformeerde leer en ga ik naar de hemel. Kan ik misschien ook hoofd van de school worden hier en trouwen met de dochter van de burgemeester?” Dan zou ik zelf óók als predikant zeggen: “Waar is de verbrijzeling van het hart en de doorleving van de schuld?”

Maar mensen die deze historische context niet meenemen en in een sfeer bevinden waar de boodschap van de nadere reformatie enkel maar herhaald wordt zonder uitleg, die denken dat ‘verbrijzeling en doorleving’ haast synoniem is voor ‘ware bekering’. Maar zo is het niet. Integendeel, al die geplengde tranen en doorleefde ervaringen vandaag kunnen (inderdaad) wel eens ingebeelde vroomheid zijn die mensen van het eenvoudige kinderlijke geloof in de Zaligmaker afhouden.
 

"Je komt mensen tegen die welhaast denken dat ze meer zondeschuld hebben gevoeld en ervaren dan onze Heere Jezus Christus Zélf heeft geleden aan het kruis!"

Als je opgroeit in een context waar de boodschap van de nadere reformatie, zonder enige uitleg of historische verdiscontering, de norm is, dan ga je denken dat dit kenmerken móeten zijn van elke ware gelovige onder elke omstandigheid. Zo kom je mensen tegen die welhaast denken dat ze meer zondeschuld hebben gevoeld en ervaren dan onze Heere Jezus Christus Zélf heeft geleden aan het kruis! Ze zijn zo verbrijzeld dat je je afvraagt waarom de Vader dan eigenlijk Zijn Zoon nog heeft laten verbrijzelen. Alleen maar omdat ze ‘geleerd hebben dat dat moet’ en zich vervolgens zo zijn gaan voelen.  

Bestaan er religieuze psychoses? Jazeker, ook dit kan een oorzaak zijn van de ervaring van sommige mensen. Overigens wil dat nog niet zeggen dat mensen met een psychose daardoor niet waarlijk gelovig kunnen zijn. Maar ik denk dat veel kenmerken die jij noemt, zoals de depressiviteit en het praten over de zondekennis, eerder voortkomt uit het verwachtingspatroon binnen de kringen waar de nadere reformatie wordt ‘nagespeeld’, in plaats van dat het tijdloze eeuwige kenmerken zijn van elke ware gelovige.

Als het gaat over Bijbelse kenmerken dan kom je al vlug uit bij Galaten 5:22, de vrucht van de Geest en dus de kenmerken van geestelijk leven. Liefde, blijdschap, vrede, geduld, vriendelijkheid, goedheid, geloof, zachtmoedigheid, zelfbeheersing. Het is het karakter van de Heere Jezus. Een ware gelovige gaat hoe langer hoe meer een hekel krijgen aan de werken van het vlees (vers 19-21), en meer en meer verlangen naar een leven dat op de Heere Jezus mag gaan lijken, uit liefde voor Hem.

Daarbij zijn wij geroepen om ons eigen leven op die manier in afhankelijkheid van Gods Geest te leiden, zonder dat wij dagelijks bezig zijn met het vellen van een oordeel over iemands anders geestelijke staat.

Dat predikanten in de nadere reformatie deze separerende boodschap moesten brengen, betekent niet dat wij in de gemeente de taak hebben om van al de broeders en zusters het geloofsleven op een snijtafel te leggen en te ontleden. God weet wat echt is, wat geveinsd is, en wat aangeleerd is uit onbegrip. Hij kan daar feilloos doorheen zien dus ik zou zeggen: laat het maar aan Hem over.  

Hartelijke groet,
Ds. T. Schakel