De gevreesde ziekte

Onlangs hoorde ik in de kerk de uitdrukking “... heeft de gevreesde ziekte, met uitzaaiingen.” Eigenlijk vraag ik me sinds jongs af aan al af waarom we het in gevallen van mensen met kanker altijd over “de gevreesde ziekte” hebben. Het lijkt wel of men in onze gezindte of op de preekstoel bang is om de term kanker uit te spreken, terwijl dat feitelijk wel aan de orde is. Uiteraard begrijp ik de ernst van kanker, maar er zijn meer ziekten die te vrezen zijn, zoals dementie, hartfalen, COPD en andere aandoeningen die in de lijst met meest voorkomende doodsoorzaken in Nederland staan. Vanwaar de uitzonderingspositie voor kanker?

Beste vraagsteller/-ster,

Uw vraag is bij mij terechtgekomen, hoewel het denk ik meer een vraag voor een geschiedkundige is. Wel kan ik zo enkele gedachten hierover met u delen.

Allereerst, eufemismen zoals 'de gevreesde ziekte' of 'de k-ziekte' zijn een stijlfiguur om uitdrukking aan iets, dat zich binnen de grenzen van een taboe bevindt, te geven. Taboes zijn sterk plaats- en tijdgebonden. Denk bijvoorbeeld aan de term euthanasie, dat in het Duits een heel andere lading heeft en ook heel andere associaties oproept dan bij ons. Of 'het n-woord' in het Engels. Hoe dat specifiek voor het woord kanker zit weet ik niet, maar het zal me niet verbazen als er in andere landen weer andere ziekten zijn waarvoor eufemismen gebruikt worden.

In het Nederlands bestaan overigens ook eufemismen voor ziekten die vroeger veel meer dan nu voorkwamen, zoals de zwarte dood voor de pest of tering (etymologisch afkomstig van 'wegteren') voor tuberculose, terwijl we deze ziekten tegenwoordig gewoon bij name noemen. Verder hoor ik in de spreekkamer met enige regelmaat eufemismen voor andere ziekten dan kanker, bijvoorbeeld voor geslachtsziekten.

Al met al denk ik niet dat kanker een uitzonderingspositie heeft -zoals u suggereert- maar wel dat er op deze ziekte meer taboe rust dan op veel andere ziekten. Kanker is immers een ziekte die iedereen zonder aanzien des persoons kan treffen.

U noemt als tegenvoorbeelden dementie, hartfalen en COPD. Ik denk dat deze aandoeningen door veel mensen als ouderdomsziekten worden beschouwd en zeker voor COPD speelt er ook een sterke leefstijlafhankelijke factor. Verder ontstaan deze aandoeningen in veel gevallen ook geleidelijk.

Afhankelijk van het type kanker zijn er natuurlijk ook invloeden van leefstijl en het risico op kanker neemt met de vorderende leeftijd ook steeds meer toe, maar kanker kan in beginsel op iedere leeftijd ogenschijnlijk uit het niets 'toeslaan' en veel mensen associëren het met een doodsvonnis. (Hoewel dat laatste met de voortschrijdende medische wetenschap niet altijd meer het geval hoeft te zijn.) Dat verklaart mogelijk deels het taboe dat op kanker rust. Overigens denk ik dat we het ook niet moeten overdrijven: in onze cultuur is kanker bespreekbaar en mensen durven het woord ook uit te spreken, hoewel sommigen in eerste instantie liever de voorkeur aan een eufemisme geven.

Onlangs heb ik het zeer leesbare boek “En toen brak de pleuris uit” van Lammertink en Murkens gelezen. Als u een inkijkje in de Nederlandse wereld van 150 jaar geleden vanuit een medisch-historisch perspectief wilt dan zou ik u dat boek aanraden. Eufemismen en taboes omtrent de ziekten die destijds veel meer voorkwamen worden daarin zijdelings besproken.

Dank voor uw belangwekkende vraag!

Met vriendelijke groet,