Geloven met diverse stoornissen

Ik heb een paar vragen over autisme, trauma en chronische derealisatie/depersonalisatie. Ik heb tientallen jaren bij professionele hulpverleners gelopen. Daar is onder andere vastgesteld dat mijn traumaverwerking niet behandelbaar is door middel van EMDR. Dit, omdat ik te vervreemd ben van m'n lichaam en geest. Ik leef dan meer als een robot. Ik zie ook geen uitweg die te bewandelen is, vanwege huiselijke omstandigheden. Ik herken me helemaal niet meer in mijzelf, zoals ik vroeger was. Daarom vind ik het leven zwaar en heb nauwelijks deel aan het maatschappelijke leven.

Wat het geestelijk leven betreft: ik heb de liefde van de Heere Jezus verschillende keren mogen ervaren. Maar nu hoor ik Zijn stem al een tijd niet meer, vanwege de toenemende vervreemding die ik ervaar met buiten- en binnenwereld. Het komt erop neer dat God mij moet vasthouden. Al wordt dat ook heel vaak bestreden door allerlei stemmen in mijn hoofd. Ik probeer daarom steeds wel afleiding te zoeken.

Mijn vraag is: ben ik te benijden? Ik voel me vaak ook wel schuldig, anderzijds weet ik ook dat ik er niks aan kan doen en dat de Heere Jezus de schuld betaald heeft. Kunt u hierin wat Bijbelse richting geven?

Beste vraagsteller,

Ik begrijp dat je mij via Refoweb op het spoor bent gekomen. Overigens heb ik bepaald de wijsheid niet in pacht. Ik probeer in alle bescheidenheid te kijken wat ter zake deskundigen over bepaalde zaken hebben gepubliceerd, waarbij ik mij zoveel mogelijk 'beperk' tot mensen met een christelijke achtergrond. Allereerst is voor mij leidend wat er in de Bijbel wordt geschreven. Dat is soms rechtstreeks te herleiden (de letter), maar vaak moet ik me door deskundigen laten leiden die door grondige Schriftstudie ook de minder letterlijke Bijbeltekst (de geest) weten te duiden. Verder heb ik al heel wat jaren gewerkt in de gezondheidszorg (en nog, trouwens) en ben lid geweest van verschillende (medisch- of zorg-)ethische commissies. Dat alles vormt de mix die ten grondslag ligt aan mijn poging om te komen tot een antwoord.

Als ik je mail lees, dan rijst bij mij het beeld op van iemand die het bepaald niet makkelijk heeft. Je zegt op een gegeven moment: "Ben ik te benijden?" Mijn primaire reactie is: Nou nee, niet bepaald. Ik begrijp ook niet waarom je, enigszins plompverloren, opeens die vraag er tussen zet. Sommige zaken zijn voor mij niet helemaal duidelijk, maar ik probeer hieronder eerst wat zaken betreffende jouw situatie in zijn verband te zetten, om vervolgens te kijken hoe dat nu zich zou kunnen verhouden tot een geloofsrelatie. Ik hoop het zo wat breder te trekken, zodat wellicht andere mensen met soortgelijke worstelingen hier ook iets aan kunnen hebben.

Derealisatie en depersonalisatie
Derealisatie en depersonalisatie vallen onder de zogeheten dissociatieve verschijnselen. Als dit samengaat met onverwerkt trauma, raakt dit niet alleen het psychische en emotionele leven maar heeft het ook een ingrijpende weerslag op je geestelijke belevingswereld.

Hoe sta je in het leven? Derealisatie en depersonalisatie (of depersonificatie) zijn vormen van dissociatieve stoornissen. Het zijn beschermingsmechanismen van de psyche: wanneer angst of pijn te overweldigend wordt (zoals bij trauma), 'schakelt' het gevoel als het ware uit. Je noemde zelf al het woord robot, heel treffend. Veel mensen hebben één of meer van dit soort ervaringen meegemaakt als ‘overlevingsmodus’ in een moeilijke situatie. Maar het wordt pathologisch als je hier vaak of vrijwel continu last van hebt.

Depersonalisatie (vervreemding van jezelf): je hebt het gevoel buiten jezelf te staan, alsof je naar je eigen leven kijkt als een toeschouwer bij een film. Je eigen lichaam, gedachten of emoties voelen niet echt van jezelf of voelen 'verdoofd' aan.

Derealisatie (vervreemding van de omgeving): de wereld om je heen voelt alsof er een glazen wand tussen staat. Mensen, voorwerpen en situaties voelen onecht, 'droomachtig' of alsof alles in een mist gehuld is.

De dagelijkse en psychologische werkelijkheid
Door dit alles sta je extreem eenzaam en onveilig in het leven. Doordat prikkels niet goed verwerkt worden en EMDR vaak vastloopt, omdat er geen toegang is tot de emotionele lading van de herinnering zodat je niet 'ontkoppelt' (het losmaken of verminderen van de emotionele lading van een traumatische herinnering), heb je continue controle nodig. Je twijfelt waarschijnlijk vaak aan je eigen waarneming en kan de grip op het 'hier en nu' snel verliezen.

Wat betekent dit voor je geloof en geloofszekerheid? Als je ziel lijdt aan vervreemding is de belevingszijde van het geloof ontzettend complex. De constante twijfel aan je eigen gevoel en de werkelijkheid slaat direct door naar het geestelijke leven. Dit geeft een psychologische en geestelijke strijd. Het ontbreken van gevoel: je hoort of leest Gods Woord, maar het komt niet 'binnen'. Dit kan leiden tot de angst dat je verhard bent, dat de Geest niet in je werkt, of dat je niet bij God hoort.

Zo ontstaat de twijfel aan je geloof. Omdat je je eigen emoties niet kan vertrouwen, vraag je je steeds af: meen ik mijn gebed wel?, is mijn berouw wel echt?, geloof ik wel werkelijk? Temeer, omdat je in het verleden (voor het trauma?) de liefde van de Heere Jezus wel verschillende keren hebt ervaren. Dan wordt het gemis, de leegte nu juist extra ervaren. Ook is het vrijwel onmogelijk om iets te ervaren van vertrouwen: dat lukt niet ten aanzien van mensen, en dus ook niet ten aanzien van God. Verder is er angst en vervreemding van God. Hij voelt vaak ver weg, alsof Hij achter dezelfde glazen wand staat (als de rest van je omgeving) of in nevelen is gehuld.

Bijbelse/pastorale handreiking
In de gereformeerde traditie en zielszorg is altijd veel aandacht geweest voor de worsteling van aangevochten of verduisterde zielen. Het is essentieel om in zo’n situatie het onderscheid helder te hebben tussen het gevoel van de mens en de vastheid van Gods beloften.

A. Een anker buiten jezelf: Geloofszekerheid
Als je aan depersonalisatie lijdt, is het zoeken naar zekerheid in het eigen gevoel een doodlopende weg. Dat gevoel is immers door traumatische beschadiging ontregeld. Zacharias Ursinus wijst er in zijn uitleg van de Heidelbergse Catechismus (met name bij Zondag 7) nadrukkelijk op dat het waarachtig geloof niet primair bestaat uit een wisselvallig gevoel, maar uit een vast vertrouwen dat op de beloften van God rust. Het geloof leunt niet op wat wij voelen, maar op de getrouwheid van Degene Die het beloofd heeft.

Het fundament ligt buiten de mens (gelukkig maar!). Zekerheid groeit niet door naar binnen te kijken (de eigen ervaring of de mate van emotie), maar door de blik te richten op Christus en Zijn volbrachte werk. In mensen kun je teleurgesteld zijn en het vertrouwen verloren hebben, maar God is daar niet mee te vergelijken. Hij is volkomen betrouwbaar. Je zegt dat je de liefde van de Heere Jezus in het verleden hebt ervaren. Bij aanvang van iedere kerkdienst wordt uitgesproken dat de Heere “niet laat varen wat Zijn hand begon.” Daar mag je op pleiten.

B. De Bijbel en de Kanttekeningen: Gods Woord blijft staan
We weten dat de psalmdichters regelmatig spreken over een staat van diepe vervreemding, verduistering en het ontbreken van troost (bijvoorbeeld Psalm 88 en Psalm 77). In de Kanttekeningen bij Psalm 77:11 ("Dit is mijn krankheid...") wordt opgemerkt dat de dichter erkent dat zijn aanvechting en het gevoel dat God hem vergeten is voortkomen uit zijn eigen menselijke zwakheid en ziekte en niet uit een verandering in God. De Kanttekeningen benadrukken bij de beloften van God steevast dat Gods Woord onwankelbaar is, ongeacht de innerlijke gesteldheid van de gelovige.

C. Thomas Scott: Onderscheid tussen genade en gevoel
De Engelse commentator Thomas Scott besteedt in zijn Bijbelverklaring veel zorg aan zielen die gebukt gaan onder geestelijke duisternis en psychische matheid. Hij waarschuwt er vaak voor om genade niet te verwarren met levendige emoties. Soms kan de genade van God aanwezig zijn in de vorm van een stil, volhardend roepen tot God, juist wanneer alle gevoel ontbreekt. Scott legt er de nadruk op dat de Heere de zwakken en beschadigden niet veracht. Waar een mens geen emotie kan opbrengen, ziet God het hart aan dat -ondanks de vervreemding- toch niet zonder Hem kan.
 

"Je hoeft God niet 'te voelen' om op Hem te mogen vertrouwen. Het geloof is geen emotionele prestatie"

D. Verdere pastorale inzichten
Mannen als Calvijn, Boston en later Lloyd-Jones (Spiritual Depression) hebben eveneens onderstreept dat lichamelijke en psychische condities het zicht op de genade ernstig kunnen belemmeren, zonder dat dit de genade zelf tenietdoet. Thomas Boston benadrukt in zijn geschriften over het genadeverbond dat de Verbondsgod getrouw blijft, ook als de gelovige door nevels en duisternis gaat.

Martyn Lloyd-Jones (die zelf arts was) maande er vaak toe om psychische klachten en lichamelijke oorzaken niet te verwarren met een gebrek aan geloof. Hij adviseerde mensen om "niet naar zichzelf te luisteren, maar tegen zichzelf te spreken" met de beloften van de Schrift. Een mooie uitdrukking!

Samenvatting
Je onvermogen om diep te voelen is een psychische/lichamelijke reactie op het trauma, en geen geestelijk onwil of merkteken van verwerping door God.

Haal de druk van het 'gevoel' af. Je hoeft God niet 'te voelen' om op Hem te mogen vertrouwen. Het geloof is geen emotionele prestatie.

Ik mag je wijzen op de belofte in de Bijbel. Je mag rusten op teksten waarin Gods vastheid centraal staat (bijvoorbeeld Jesaja 54:10 of 2 Timotheüs 2:13: "Indien wij ontrouw zijn, Hij blijft getrouw; Hij kan Zichzelven niet verloochenen").

Ik zou je toch willen aanmoedigen om professionele, gespecialiseerde hulp te zoeken, maar dan bij een instelling waar men vertrouwd is met Gods Woord en dat ook als referentie gebruikt bij behandelingen. Standaard EMDR werkt vaak niet bij dissociatie, maar er zijn gespecialiseerde traumatherapeuten (bijvoorbeeld therapeuten die werken met phased trauma treatment of schematherapie bij dissociatie) die eerst werken aan veiligheid en 'grounding' (gronden) voordat het trauma verwerkt kan worden.

Geest en ziel zijn nogal verweven met elkaar (hoewel de geest sterfelijk is en de ziel onsterfelijk), het is niet onbelangrijk welke levensbeschouwelijke achtergrond een therapeut heeft.

Ik besef dat bovenstaande voor een groot deel herkenbaar is, maar hoop dat er ook zaken in staan waar  je misschien wat aan hebt.

Er bestaat geen gemakkelijke route naar herstel. Vaak is geheel herstel een te hoog doel, maar als je handvatten krijgt om verder te gaan, ben je wellicht toch al een beetje geholpen. Ik ben altijd bereid tot meedenken en wens je voor nu de troostende en bemoedigende aanwezigheid van de Heere toe.

Met vriendelijke groet,
Johan Boeijenga