Bijbelse gronden van avondmaalpraktijk

Hoe komt men aan al die zaken rondom en bij het Heilig Avondmaal. Trouwens het woord “heilig” staat er nergens bij in de Bijbel toch?! Maar een formulier, censura morum, voorbereidingsdienst en -week, nabetrachting… dit alles vind ik toch nergens in de Bijbel? Dus is het alles niet bijbels en wie heeft dit allemaal bedacht?

Bedankt voor deze vraag. Je wilt helder hebben hoe de avondmaalpraktijk zoals we die in de reformatorische kerken kennen er is gekomen. Je wilt vooral weten wat de Bijbelse grond van deze avondmaalpraktijk is. Dat geeft de gelegenheid om deze dingen weer eens te doordenken en te verwoorden.
 
In elk geval is het een goede gereformeerde praktijk om te vragen naar de Bijbelse achtergrond van zaken. Wie gereformeerd is, moet steeds weer gereformeerd worden. En dat gebeurt door onszelf en onze praktijken steeds weer te ijken aan de Bijbel zelf. Overbodig wordt dat nooit, want het is altijd mogelijk om te verzanden in traditie, gewoonte en een beperkte belevingsmanier van zaken. Bij een centraal christelijk gebeuren als avondmaalgang, lopen we dat gevaar zeker. 

De Bijbelse oorsprong
Ik ga niet heel uitgebreid in op de achtergrond van het avondmaal. Want het is niet je vraag of we het avondmaal moeten vieren. Even heel kort een paar Bijbelse achtergronden. 

Het is bekend dat Jezus het avondmaal instelde tijdens de Paschaviering die Hij met Zijn discipelen had op de avond voorafgaande aan Zijn gevangenneming en kruisiging. Het avondmaal was een feestmaal en herdenkingsmaal van de verlossing die God Zijn volk gaf in Egypte en die Hij in de geschiedenis met hen steeds weer wil geven. Tijdens de bijzondere viering van Jezus met Zijn discipelen gaf Hij de vervulling van dit Pascha door brood en wijn op Zichzelf te laten wijzen. En Hij gaf Zijn volgelingen de opdracht om dit avondmaal te blijven vieren totdat Hij terug zou komen. “Want zo dikwijls als u dit brood eet en deze drinkbeker drinkt, verkondig de dood van de Heere, totdat Hij komt”, 1 Korinthe 11:26.

In elk geval hoort bij het avondmaal het breken/eten van het brood en het drinken van de drinkbeker, die ons gegeven worden als bevestiging, gedachtenis en viering van het feit dat Jezus door Zijn lijden en sterven verlossing voor ons verworven heeft. “En zij volhardden in de leer van de apostelen en in de gemeenschap, in het breken van het brood en in de gebeden”, Handelingen 2:42.

“Want ik heb van de Heere ontvangen, wat ik u ook heb overgeleverd, dat de Heere Jezus in de nacht waarin Hij werd verraden, brood nam,  en nadat Hij gedankt had, brak Hij het en zei: Neem, eet, dit is Mijn lichaam, dat voor u gebroken wordt. Doe dat tot Mijn gedachtenis.  Evenzo nam Hij ook de drinkbeker, na het gebruiken van de maaltijd, en zei: Deze drinkbeker is het nieuwe verbond in Mijn bloed. Doe dat, zo dikwijls als u die drinkt, tot Mijn gedachtenis” 1 Korinthe 11:23-25.

De naam
Hoe noemen we deze maaltijd? We kunnen Bijbels gezien het avondmaal aanduiden met namen als ‘breken van het brood’, ‘de maaltijd des Heeren’. Een benaming die in de oude kerk veel voorkwam was: eucharistie=dankzegging. “En nadat Hij gedankt had, brak Hij het en zei: Neem, eet, dit is Mijn lichaam, dat voor u gebroken wordt. Doe dat tot Mijn gedachtenis”, 1 Korinthe 11:24.

Wij gebruiken het woord avondmaal. Om te benadrukken dat het een belangrijke maaltijd is, zoals de avondmaaltijd de hoofdmaaltijd van het Joodse gezin was. Ook om eraan te herinneren dat het avondmaal zijn wortels heeft in de Paschaviering die ’s avonds gehouden werd. Ze werd door Jezus dus ook ’s avonds ingesteld en op diezelfde avond ging Judas op weg om Hem te verraden en ’s nachts werd Hij gevangen genomen. 

“Zij moeten het vlees dezelfde nacht nog eten”, Exodus 12:8. “Toen het avond geworden was, lag Hij aan met de twaalf discipelen”, Mattheüs 26:20. “Want ik heb van de Heere ontvangen, wat ik u ook heb overgeleverd, dat de Heere Jezus in de nacht waarin Hij werd verraden, brood nam”, 1 Korinthe 11:23.

Dat het avondmaal aangeduid wordt met de bijvoeging ‘heilig’ erbij is niet speciaal nodig en wordt ook niet altijd gedaan. Het wel doen heeft in die zin Bijbelse wortels, dat je in de Bijbel het woord heilig geregeld gebruikt vindt in situaties waarin gewone personen of zaken aan de Heere gewijd worden en Hem vervolgens toebehoren. Zo is er in de Bijbel sprake van een heilig volk. “U dan, u zult voor Mij een koninkrijk van priesters en een heilig volk zijn. Dit zijn de woorden die u tot de Israëlieten moet spreken”. Exodus 19:6. “Maar u bent een uitverkoren geslacht, een koninklijk priesterschap, een heilig volk, een volk dat God Zich tot Zijn eigendom maakte; opdat u de deugden zou verkondigen van Hem Die u uit de duisternis geroepen heeft tot Zijn wonderbaar licht”, 1 Petrus 2:9.

De dienst van de HEERE is een heilige dienst, die gebeurt met gaven die aan Hem gewijd zijn. “Op de eerste dag moet er een heilige samenkomst zijn, en ook moet u een heilige samenkomst hebben op de zevende dag”, Exodus 12:16. “Weet u niet dat zij die de tempeldienst verrichten, van het heilige eten?”, 1 Korinthe 9:13.

Het avondmaal wordt heilig genoemd, om te benadrukken dat, hoewel het met ‘gewone’ middelen gebeurt -brood en wijn- het een bijzondere en geestelijke zaak is, bedoeld om ons te laten beseffen dat ze bij God hoort. De benaming ‘heilig’ helpt ons om ons met respect en bedachtzaamheid met het avondmaal te laten omgaan. Dat dit bij de dingen van God altijd nodig is, leren we uit Oude en Nieuwe Testament. Het is daarbij niet de bedoeling dat het avondmaal als iets onbereikbaars en iets dat ver bij ons vandaan staat beschouwd gaat wordt. Integendeel: het avondmaal is ons gegeven om ermee te leven. 

Hoe en wanneer? 
Belangrijk voor de manier waarop we het avondmaal vieren, is: hoe en wanneer doe je het? In de Bijbel staat niet precies aangegeven hoe vaak het avondmaal gevierd moet worden. Wel is duidelijk dat waar de doop slechts één keer in een mensenleven bediend moet worden, het avondmaal een herhaald gebeuren is, dat dikwijls gevierd wordt. “Want zo dikwijls als u dit brood eet en deze drinkbeker drinkt, verkondig de dood van de Heere, totdat Hij komt”, 1 Korinthe 11:26. Ook dient het gevierd te worden in de samenkomst van de gemeente. “Daarom, mijn broeders, als u samenkomt om te eten, wacht op elkaar”, 1 Korinthe 11:33.

In de christelijke kerk is de frequentie van avondmaalviering verschillend. Minimaal is het 1 x per jaar en dan rond Pasen. Maximaal is het in elke samenkomst van de gemeente. Dat zou desnoods 2 x per zondag kunnen zijn en ook nog in elke extra doordeweekse samenkomst van de gemeente; maar ik denk dat de avondmaalviering haast altijd beperkt blijft tot 1 x per week. 

In de reformatorische kerken is de avondmaalviering meestal enkele keren per jaar: 2, 3, 4 of 5 keer. Dat zal ermee te maken hebben dat avondmaalviering met zorg dient te gebeuren, waarbij we ertegen waken dat we het uit gewoonte of sleur doen. “Want zo dikwijls als u dit brood eet en deze drinkbeker drinkt, verkondig de dood van de Heere, totdat Hij komt.  Daarom, wie op onwaardige wijze dit brood eet of de drinkbeker van de Heere drinkt, is schuldig aan het lichaam en bloed van de Heere. Maar laat ieder mens zichzelf beproeven en laat hij zó eten van het brood en drinken uit de drinkbeker. Want wie op onwaardige wijze eet en drinkt, die eet en drinkt zichzelf een oordeel, omdat hij het lichaam van de Heere niet onderscheidt”, 1 Korinthe 11:26-29.

Voorbereiding, censura morum en nabetrachting
Een frequentie van enkele keren per jaar geeft de mogelijkheid om het avondmaal te markeren en met aandacht mee te maken. Dat wordt veelal vorm gegeven door op de zondag voorafgaande aan de avondmaalviering een voorbereidingsdienst op het avondmaal te houden. Daarin kan aandacht gegeven worden aan de in 1 Korinthe 11 genoemde zaken van nodige zelfbeproeving en zich op het avondmaal instellen. Ook gaat de oproep en de nodiging om avondmaal te vieren naar de belijdende leden uit. In de reformatorische traditie is het soms gewoon geweest dat belijdende leden in de week vooraf allen persoonlijk werden benaderd door de kerkenraad om hen voor het avondmaal uit te nodigen. 

Aangezien een gemeente één lichaam is, en gemeenteleden gezamenlijk avondmaal vieren is het ook zaak zondige zaken van iemand zelf of  met andere gemeenteleden proberen uit de weg te ruimen. “Maar als uw broeder tegen u gezondigd heeft, ga naar hem toe en wijs hem terecht tussen u en hem alleen; als hij naar u luistert, hebt u uw broeder gewonnen. Maar als hij niet naar u luistert, neem er dan nog een of twee met u mee, opdat in de mond van twee of drie getuigen elk woord vaststaat.  Als hij niet naar hen luistert, zeg het dan tegen de gemeente. En als hij ook niet naar de gemeente luistert, laat hij dan voor u als de heiden en de tollenaar zijn”, Mattheüs 18:15-17.

Bestrijding van zonden en oplossing van kwesties moet sowieso steeds de aandacht hebben in een gemeente. Bij het avondmaal dient het echter klaar te zijn, want de avondmaalgemeenschap mag niet verstoord worden door zonden die met rust gelaten worden. Censura morum is de gelegenheid om als het niet ‘klaar’ is het “tegen de gemeente te zeggen” (Mattheüs 18:17), waarbij de kerkenraad functioneert als het adres van de gemeente. Soms kunnen zaken dan met een enkele dag nog worden opgelost. Kan dat niet, dan is er bij de avondmaalviering een verhindering voor de persoon of personen die voor de zonde verantwoordelijk zijn. 

Een dienst van nabetrachting of dankzegging na het avondmaal helpt de gemeente om de zegen van het avondmaal nog een keer te doordenken, er de Heere voor dank te zeggen en het avondmaal mee te nemen in alles wat volgt. 

Formulier
Kort na de reformatie zijn er ook diverse geschriften en formulieren ontstaan die inhoudelijk verwoorden en uitleggen wat we geloven en wat we in de kerk doen. De overtuiging was dat we de zaken tussen God en ons met bewuste doordenking en beleving moeten kennen en genieten. Geloven is ook weten. 

In de Rooms-katholieke kerk speelde dat minder. Daar was in de tijd van de Middeleeuwen een sterke stroming die het volk opriep om de kerk te volgen en haar dienst te gebruiken. En de sacramenten zorgden dan ‘ex opere operato’ (vanzelf)  voor de zegen. 

Zodoende hebben we onze formulieren. Bij het avondmaal. Maar ook bij de doop, bij het huwelijk en bij de bevestiging tot een ambt. Moet je die formulieren beslist lezen bij deze gebeurtenissen? Nee. Maar ze helpen ons wel tegen de gevaren van oppervlakkigheid, gemakzucht, sleur en ondoordachte godsdienst. 

Bijbels
Je stelde vragen over diverse zaken rondom het avondmaal, die je niet direct in de Bijbel terugvindt. Zoals het ‘heilig’ noemen van het avondmaal, formuliergebruik, censura morum, voorbereidingsdienst en – week en nabetrachting. Je hebt gelijk dat je de letterlijke opdracht tot deze dingen in de Bijbel niet vindt. Maar ik heb, hopelijk, ook wat kunnen laten zien van de Bijbelse achtergrond van deze dingen. Al staan deze zaken niet in de Bijbel, ze helpen ons wel om Bijbels met het avondmaal te leven en het vruchtbaar te gebruiken in ons geloofsleven en gemeenteleven. On-Bijbels hoef je deze zaken dus beslist niet te noemen. 

Hoewel de wijze van avondmaalvieren in onze reformatorische kerken met genoemde zaken niet gezien hoeft te worden als altijd en overal noodzakelijk, mogen we dankbaar zijn dat we haar hebben. Zelf heb ik er veel zegen van God door ontvangen en ik wil er graag voor pleiten om met deze ons gegeven zaken verder te gaan. 

Ds. A. de Lange, Bruchem