Belijdenis van lidmaatschap van bepaald kerkverband

Geachte heer Van Steensel, ik heb een vraag naar aanleiding van uw antwoord op de 'Vier vragen van Voetius bij belijdenis'. Taalkundig wordt bij de eerste vraag van Voetius "ja" gezegd op de leer van de kerk, terwijl bij het doopformulier dit bevestigend "ja-woord” wordt gegeven op de leer van het Oude en Nieuwe testament. Volgens mij is dat een groot verschil en ik kan mij moeilijk voorstellen dat dit onbewust is gebeurd. Komen, ondanks deze opzet, de vragen van Voetius (dus ook vraag 2 en 3) eigenlijk werkelijk verder dan een "belijdenis van lidmaatschap van een bepaald kerkverband"?

Geachte vraagsteller,

Ik heb in mijn antwoord gesteld dat met de “leer der kerk” (in de vragen van Voetius) en de “leer van het Oude en Nieuwe Testament” hetzelfde bedoeld wordt. Ik heb daarvoor als argument de tweede vraag uit het doopformulier aangehaald, die luidt: “Ten andere, of gij de leer, die in het Oude en Nieuwe Testament en in de artikelen des christelijken geloofs begrepen is en in de Christelijke kerk alhier geleerd wordt, niet bekent de waarachtige en volkomen leer der zaligheid te wezen?” Dit is al de vorm van de vraag vanaf 1566: Datheens eerste versie van het doopformulier. Ik geloof dat Voetius’ uitdrukking de “leer der kerk” vooral een samenvatting is van de langere uitdrukking van het doopformulier.

Wat de betekenis van het doen van openbare geloofsbelijdenis betreft ging de Nederlandse Gereformeerde kerk in de voetstappen van Calvijn. Het eerste formulier dat in Nederland gebruikt werd, is afkomstig van Marten Micron (1554). Het werd vaak gezien als de stap naar deelname aan het Heilig Avondmaal:

"Als degene, die zich tot de Gemeente begeven wil, deze hoofdstukken in de grond bekent en beleden heeft: dan vraagt men hem of hij ergens in (betreffende de leer) enige twijfel heeft; opdat men hem genoegdoen mag. Indien hij zegt: Ja!, dan zoekt men hem uit de Schrift te voldoen. En als hij zeker is, dan vraagt men hem of hij zich voorgenomen heeft om bij deze voorzeide leer te blijven en de wereld te verzaken: en een nieuw christelijk leven te leiden? Tenslotte vraagt men hem ook of hij zich aan de Christelijke straf gewillig wil onderwerpen?"

Ook in dit formulier wordt niet uitdrukkelijk naar persoonlijk geloof gevraagd, maar dit werd zeker verondersteld; instemming met de leer werd gezien als geloofskennis en geen verstandskennis. 

U kunt zich moeilijk voorstellen dat dit onbewust is gebeurd. U hebt ongetwijfeld gelijk als u denkt dat dit niet onbewust is gebeurd. Maar of wij de redenen hiervan kunnen begrijpen, is een andere vraag. Ik heb al eerder gesteld dat door de schifting in de vaderlandse kerk door de verwerping van de Remonstrantse dwaling tijdens de Dordtse synode, de nadruk meer op de geloofsinhoud kwam te liggen; echter zonder de persoonlijke geloofsbelijdenis uit te sluiten. Dit wordt nog duidelijker als u de vragen bij het doopformulier voor de doop aan volwassenen vergelijkt met de belijdenisvragen van Voetius. Dit formulier en haar vragen zijn pas tijdens de synode van Dordrecht opgesteld.

Voor u betekent het een groot verschil. Dat komt toch vooral, vermoed ik omdat u deze vragen benadert vanuit vragen die pas in later tijd zijn opgekomen en niet vanuit hun oorspronkelijke bedoeling. Prof. dr. W. Verboom wijst erop dat deze vragen ook een zekere aanpassing aan de volkskerk waren, in een periode dat het gewoon was om bij de kerk te horen.

Ik weet niet precies wat u verstaat onder een belijdenis van lidmaatschap van een bepaald kerkverband. Tot 1816 was de Nederlandse Gereformeerde Kerk de enige officieel toegelaten kerk in Nederland. ‘Lidmaatschap van een kerkverband’ is een gedachte die pas in de negentiende eeuw kon opkomen, omdat er toen meerdere denominaties ontstonden. U mag veilig aannemen dat in de vragen van Voetius en andere soortgelijke formuleringen, zowel een persoonlijke geloofsbelijdenis als de belijdenis van de zuivere waarheid naar de Schrift werden bedoeld.

Hoe deze vragen vandaag worden geduid is weer een heel andere vraag. In verschillende denominaties worden de vragen van Voetius gebruikt en niet altijd historisch of op dezelfde manier ingevuld. Recent heeft ds. B. Labee een boekje uitgegeven over de vragen van Voetius. Ik heb het boekje niet gelezen, maar het kan u ongetwijfeld helpen om een helder beeld te krijgen hoe de vragen vandaag worden ingevuld.

In ‘mijn’ eigen kerkenraad komt het verschil tussen de persoonlijke geloofsbelijdenis en belijdenis als weg tot lidmaatschap van een kerkgenootschap soms ter sprake als leden van een andere reformatorische kerk -als gevolg van een huwelijk of om een andere reden- willen overkomen naar onze gemeente. De persoonlijke geloofsbelijdenis hoeft in principe niet te worden overgedaan; de instemming met onze leer en het zich stellen onder ons ambtelijk toezicht, vraagt wel om een ja-woord.

Met dank voor uw vraag,
Drs. Nico van Steensel